Karin Alfredsson: De Verlossing

De hoofdpersoon uit Karin Alfredssons boek De Verlossing heet Beauty. Het personage is gebaseerd op de kraamhulp (‘blotenvoetenverloskundige’) Nabujo Zamu die in het Oegandese dorp Serinya woont.
Hieronder staat Karins interview met Nabujo.
De Zweedse tekst is gepubliceerd op www.karinalfredsson.se.

In de wereld van Nabujo, in het dorp Serinya, district Maanyi, Oeganda, mag niets veel geld kosten. Nabujo is een TBA (Traditional Birth Attendant), een hulpvroedvrouw of ‘blotenvoetenverloskundige’. Het meeste wat zij weet heeft ze in de praktijk geleerd. Als 11-jarig meisje al begon ze haar moeder te helpen, die in het dorp vroedvrouw was:
- Ik mocht haar helpen, bijvoorbeeld het water koken. Water met zout.
Waarom zout?
- Een wond geneest sneller als er zout in het water zit.
Dokter Christopher Kigongo knikt enthousiast. Dat is waar, daar is zout goed voor.

De dokter uit de stad is met me meegekomen om als tolk op te treden. Hij is onder de indruk van Nabujo’s kennis en vaardigheid. Nabujo Zamu heeft een korte, door de overheid georganiseerde cursus gevolgd, dat is alle formele opleiding die ze heeft gehad. Op die cursus heeft zij haar kleine metalen koffertje gekregen. Haar instrumentarium bestaat uit een set scheermesjes, enkele tangen om de navelstreng mee vast te houden en wat simpele antiseptische middeltjes.
Als ze weet dat een kraamvrouw bij eerdere bevallingen erg heeft gebloed, kan ze een bloedstelpend middel halen. Ook heeft ze een paar buisjes anti-malariatabletten om tijdens de zwangerschap een aanval van malaria te bestrijden. Verder niets. Geen pijnstillers, geen chirurgische instrumenten, geen mogelijkheid om inscheuringen te hechten, geen beschermende handschoenen en vooral geen ziekenhuis en geen dokter.

Naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis is het uren lopen en de wegen zijn allerbelabberdst. Bovendien bestaat er in het district traditioneel een grote weerstand tegen bevallen in het ziekenhuis. Nee, ook als de bevallingen lang duren en pijnlijk zijn, moet Nabujo zichzelf zien te redden.
- Maar langer dan 24 uur laat ik ze hier niet liggen, zegt ze terwijl ze naar een van de kleine kamertjes in haar huisje wijst – de ‘verloskamer’.
Op het lage bed ligt een plastic zeiltje. Dat maakt ze schoon en neemt het altijd mee als ze naar het huis van haar patiënten gaat.
- Als de weeën langer dan een etmaal duren, wil ik niet langer verantwoordelijk te zijn en probeer ik hulp te halen.

Maar soms heeft ze niets te kiezen. Zoals die keer, ruim twee jaar geleden, dat ze bij een vrouw werd geroepen van wie de bevalling al dagenlang aan de gang was. Nu hield de jonge moeder het niet meer vol, ze kon niet meer. En haar vervoeren was ondenkbaar.
- Maar het ergste was het armpje …
Het armpje?
- Ja, het ene armpje van de zuigeling stak uit de vagina. Het kind lag dwars en kon er zo niet uit. En de moeder had geen kracht meer om te persen. Nabujo duwde en trok aan het kind in een poging het in de buik om te draaien, maar het ging niet.
- Ten slotte besloot ik, ten einde raad, het armpje er af te snijden. Dat leek me de enige mogelijkheid om het leven van het kind en de moeder te redden.

Maar toen, met enorme krachtsinspanning, lukte het haar het armpje van het kind in het lijf van de moeder naar binnen te duwen, het kind in de juiste houding te draaien, waarna het snel en op de goede manier ter wereld kon komen. Een blakend van gezondheid tweejarig jongetje staat nu verbaasd naar die grote witte mensen te kijken die gekomen zijn om hem te fotograferen.

Dit is Nabujo’s succes story en dokter Kigongo kijkt vol bewondering naar haar. Niet veel goed opgeleide verloskundigen – of dokters wat dat betreft – zou het in zo’n situatie gelukt zijn. Misschien is Nabujo’s dubbele beroep deels de verklaring voor haar stevige handen. Ze is namelijk slechts parttime verloskundige – zoveel kinderen worden er in Serinya niet geboren en hulp bij bevallingen wordt slecht betaald. Haar eigenlijke beroep is arbeidster in een steenfabriek.

Met haar krachtige, sterke handen vult ze dagelijks de houten mal met klei, draait de zware mal om en laat de klei op een stelling glijden om te drogen. Haar blote handen gaan dagelijks om met klei, grind en gras. Ze moet voortdurend kleine wondjes in de huid van haar handen hebben.
Ben je niet bang om met HIV besmet te worden?
- Veel vrouwen hier zijn met HIV besmet, maar bang, nee, anders heb je geen leven. Ik koop in de winkel plastic zakjes die ik om mijn handen doe als een vrouw hevig bloedt. Ze laat me de zakjes zien, gewone, kleine dunne plastic zakjes waar wij thuis de koekjes in doen.

Als de vrouwen naar Nabujo’s ‘verloskamer’ komen, is een van haar belangrijkste taken de bloeding onder controle krijgen.
- Ik zorg voor ze, help hen als het moeilijk wordt, geef ze te eten en te drinken, was ze. Als het kind eenmaal geboren is, kan ik de moeder helpen met advies over kinderverzorging. De man helpt soms ook mee.
De man van de moeder?
- Nee, ze moet bijna lachen. Mijn man!
Nabujo’s man kan wellicht gezien worden als een soort assistent. Verder hebben de mannen in Oeganda niet veel op met bevallingen.

Een van de redenen dat ze haar patiënten bij haar thuis laat komen, is dat ze op die manier de hulp kan combineren met haar andere leven - de steenfabriek, haar zes kinderen, het huishouden.
Wat krijg je betaald voor een bevalling?
- Meestal niets, maar soms krijg ik 2.000 of 3.000 shilling (ongeveer 2 euro).

Op dat punt is Nabujo een buitenbeentje. De meeste andere vroedvrouwen vragen 5.000 shilling voor een bevalling en leven gedeeltelijk van dat geld. Zo deed de moeder van Nabujo het. Maar Nabujo zelf heeft andere plannen.
- Ik wil vertegenwoordiger van de vrouwen in het dorp worden en door het werk wat ik nu doe krijg ik veel aanzien. Dat is belangrijker dan geld. Ik hoop tot formeel dorpsleider van de vrouwen te worden gekozen en werk hard aan mijn kandidatuur. Dit werk bezorgt me veel vrienden.

Dorpsvertegenwoordiger van de vrouwen zijn biedt veel andere mogelijkheden, ook tot het verwerven van inkomsten, dus is Nabujo’s keuze misschien wel slim. De vrouwen die we ontmoeten die door haar bij een bevalling zijn geholpen, zijn haar in elk geval dankbaar:
- Ze helpt ons veel. Geen enkele moeder is in haar aanwezigheid overleden. Wel heeft ze een keer een doodgeboren kind op de wereld geholpen.
De moeder van dat kind verwacht nu weer een baby en Nabujo wil dat dokter Kigongo haar onderzoekt:
- Syfilis, vermoedt dokter Kigongo en wil dat de vrouw naar de kliniek gaat om zich te laten testen.

Zowel het verhaal over het doodgeboren kind – zonder huid – als het uiterlijk van de vrouw wijzen op syfilis. Daar moet ze voor behandeld worden, anders redt ook deze baby het niet. Nabujo kan haar patiënten weliswaar geen moderne medicijnen bieden, maar in Afrika zijn veel alternatieven. Het blad van een speciale struik zorgt voor “warmte in de buik”, zegt ze.

Ze plukt de bladeren zelf, kookt ze samen met bananensap en krijgt zo een goedwerkende pijnstiller.
- Maar als ik zie dat het nodig is, stuur ik ze naar de kliniek voor een vaccin.
- Er is veel wat ik niet kan.
- Maar tamelijk veel lukt me ook wel.

Karin Alfredsson
(Vertaling: Ron Bezemer)